Do częstych przyczyn zaburzeń oddawania moczu u dzieci należą wady układu moczowego (zastawki cewki tylnej, przedniej, zwężenie ujścia zewnętrznego cewki moczowej, wierzchniactwo, odpływy pęcherzowo-moczowodowe, stulejka i zarośnięcie warg sromowych). Wyciek moczu u dziewczynek może wskazywać na istnienie ektopicznego ujścia moczowodu. Przedłużona mikcja z kroplowym wyciekiem moczu sugeruje obecność przeszkody podpęcherzowej lub zaburzenia koordynacji wypieraczowo-zwieraczowej.
Schorzenia neurologiczne i wady układu nerwowego (przepuklina oponowo rdzeniowa, niedorozwój lub brak kości krzyżowej, choroby demilinizacyjne, zapalenie i guzy rdzenia kręgowego) mogą powodować nietrzymanie moczu. Występowanie moczenia nocnego i dziennego, skłonność do zaparć, zanieczyszczanie się kałem, nawroty zakażeń układu moczowego, przerywany nierównomierny strumień moczu przy świadomej mikcji, zaleganie moczu w pęcherzu oraz szerokie spektrum zmian radiologicznych (beleczkowane ściany pęcherza, zwężenie moczowodów w odcinku śródpęcherzowym, odpływy pęcherzowo-moczowodowe, uszkodzenie nerek) to obraz kliniczny nie neurogennej dysfunkcji pęcherza nazwanej nieneurogennym-neurogennym pęcherzem lub zespołem Hinmana. Do częstych przyczyn moczenia mimowolnego należą zakażenia układu moczowego lub stan zapalny sromu i pochwy. Moczenie nocne w wyniku przepełnienia pęcherza spowodowanego wielomoczem może występować jako jeden z objawów w przewlekłej niewydolności nerek, cukrzycy, moczówce prostej, kwasicy cewkowej, hyperkalcemii, zespole Barttera i psychogennej polidypsji. Może ono towarzyszyć alergii pokarmowej, owsicy oraz występować w trakcie stosowania leków psychotropowych z grupy pochodnych fenotiazynowych. Do rzadszych przyczyn należą przepuklina zachyłka międzyesiczego powodująca skupienie pętli nisko w miednicy małej oraz zaparcia. Moczenie nocne współistniejące z zaparciami może być wynikiem ucisku wypełnionej masami kałowymi odbytnicy na pęcherz moczowy, wyzwalając niekontrolowane skurcze mięśnia wypieracza. Moczenie nocne może występować u pacjentów z nocnymi periodycznymi bezdechami. Tłumaczy się je wzrostem ciśnienia w tętnicy płucnej w czasie bezdechu, co pobudza prawy przedsionek do wydzielania przedsionkowego czynnika natriuretycznego i w konsekwencji do zwiększenia objętości wytwarzanego moczu. Spotykane u dziewczynek "nietrzymanie moczu" polegające na moczeniu bielizny po kilku do kilkunastu minutach po oddaniu moczu jest spowodowane zaciekiem niewielkiej ilości moczu do pochwy w trakcie oddawania moczu (odpływ cewkowo-pochwowy) (6, 7).
Przyczyny izolowanego moczenia nocnego
Przyjmuje się obecnie, że w etiologii izolowanego pierwotnego moczenia nocnego czynniki psychogenne nie stanowią pierwotnej przyczyny, natomiast mogą nasilać moczenie nocne i być przyczyną trudności w przystosowaniu się do życia w społeczeństwie. Wielu autorów uważa, że podłoże genetyczne i czynniki otoczenia odgrywają znaczącą rolę w patofizjologii moczenia nocnego. Sugerują oni, że za występowanie moczenia odpowiedzialne są geny zlokalizowane na chromosomie 8, 12 i 22 oraz na ramieniu długim chromosomu 13 "gen moczenia" - ENURI 1 (8).
Moczenie nocne może występować rodzinnie. Jeżeli moczenie nocne występowało u jednego z rodziców, to ryzyko wystąpienia moczenia nocnego u ich potomstwa wynosi 54%, a jeżeli dotyczyło to obojga rodziców - wzrasta do 75%. Wykazano również, że u dzieci z moczeniem nocnym nie stwierdza się fizjologicznego wzrostu wydzielania wazopresyny w godzinach nocnych. Powoduje to zwiększoną produkcję mniej zagęszczonego moczu, co doprowadza do przepełnienia pęcherza moczowego i mimowolnego oddania moczu. Wykazano że 47% pacjentów z nykturią moczyło się w nocy w dzieciństwie. Przejście moczenia nocnego w nykturię może wskazywać na przetrwałe, niskie w nocy stężenie hormonu antydiuretycznego u tych pacjentów (9, 10). Zwrócono również uwagę na rolę akwaporyny 2 (AQP2) w moczeniu nocnym. Powstaje pytanie, czy defekt w zakresie akwaporyny 2, który stwierdza się w moczówce nerkowej, może odgrywać również rolę w pierwotnym moczeniu nocnym u dzieci (11). W badaniach urodynamicznych u pacjentów z moczeniem nocnym stwierdzono również zmniejszoną pojemność pęcherza moczowego. Analiza zapisów EEG u dzieci moczących się w nocy wykazała, że dzieci te śpią normalnie, ale pomimo tego nie są w stanie panować nad nocnymi skurczami pęcherza ani obudzić się, gdy skurcze te wystąpią lub też gdy pęcherz jest pełny. Zmniejszanie się odsetka pacjentów moczących się w nocy wraz z wiekiem oraz analiza dzieci z moczeniem nocnym opornych na leczenie analogami wazopresyny sugeruje, że moczenie nocne jest spowodowane czynnościową niedojrzałością centralnego układu nerwowego oraz opóźnieniem dojrzewania ośrodków doprowadzających i odprowadzających bodźce i utrzymywaniem się niemowlęcych wzorców oddawania moczu. Zaobserwowano, że u dzieci z moczeniem nocnym występują również inne objawy opóźnienia rozwoju, jak niższa waga urodzeniowa, niższy wzrost (prawdopodobnie w wyniku obniżonego poziomu hormonu wzrostu) i dyskretne objawy opóźnienia rozwoju neurologicznego. Moczenie nocne może być również wynikiem wypijania nadmiernych ilości płynów wieczorem, jak też powstrzymywania mikcji z przepełnieniem pęcherza. Żaden jednak z ww. czynników nie wyjaśnia w pełni podłoża moczenia nocnego. Ma ono podłoże wieloczynnikowe i nie może być wyjaśnione pojedynczym defektem (12, 13).
