Wynik badania moczu dostarcza niezwykle ważnych informacji dla trafnej diagnozy wielu rozmaitych schorzeń. Przy schorzeniach nerek są one wprost bezcenne.
Świeżo oddany mocz ma swoisty zapach, który może się zmieniać w rozmaitych stanach chorobowych. Prawidłowy mocz ma barwę bursztynową, jest jasny i przejrzysty. Mocz z obfitą zawartością fosforanów amonowych ma woń amoniaku. W kwasicy cukrzycowej przybiera zapach acetonu. W niektórych zatruciach pachnie trucizną, która przeniknęła do organizmu. Zabarwienie czerwone lub krwiste świadczy o utracie krwinek czerwonych przez układ moczowy, na przykład przy ciężkich uszkodzeniach nerek, w skazie krwotocznej, lub na skutek obecności kamieni w drogach moczowych. Barwa brunatna wskazuje na zawartość w moczu bilirubiny i może towarzyszyć żółtaczce. W prawidłowym moczu nie powinny się znajdować się krwinki białe, czerwone, ani też cukier, białko czy bakterie. Ważne znaczenie diagnostyczne ma oznaczenie gęstości względnej moczu. Utrzymująca się niska masa właściwa moczu nasuwa przypuszczenie niedomogi nerek.
Inna istotna informacja to oznaczenie odczynu moczu. Nerki są regulatorem gospodarki kwasowo-zasadowej w ustroju. Średnio pH prawidłowego moczu wynosi 4,8 - 7,4 czyli mocz jest słabo kwaśny. Stale utrzymujący się odczyn zasadowy może świadczyć o upośledzeniu zdolności nerki do zakwaszania moczu albo zakażenia układu moczowego bakteriami rozkładającymi amoniak.
Wskaźniki, o których informuje wynik badania moczu, to także białko, cukier i urobilinogen. Białkomocz występuje w wielu chorobach. Jest szczególnie duży w zapaleniu kłębuszków nerkowych z zespołem nerczycowym. Cukier w moczu jest obecny w cukrzycy oraz niezwykle rzadkim zaburzeniu wydalania węglowodanów. W chorobach nerek cukromocz raczej nie pojawia się. Urobilinogen występuje w ilościach śladowych u osób w pełni zdrowych. Jego stężenie rośnie np. w chorobach wątroby.
W rutynowym
badaniu moczu zawarta jest również ocena morfologiczna odwirowanego osadu moczu. Na tym etapie badania pada pytanie: czy obecne są w próbce komórki nabłonkowe, wałeczki i bakterie. Jeśli w moczu pojawia się komórki nabłonkowe z dróg moczowo-płciowych, to nie ma powodu do niepokoju. Obecność komórek nabłonkowych z nerek i dróg moczowych będzie dla lekarza sygnałem wskazującym na stan chorobowy. Szczególne znaczenie ma obecność krwinek czerwonych. Jeśli wynik badania informuje, że jest ich więcej niż 2 - wymaga to wyjaśnienia przyczyny. Krwinki białe wykryte w osadzie moczu mogą być sygnałem zakażenia dróg moczowych. Obecność wałeczków nerkowych szklistych, ziarnistych i leukocytowych może wskazywać na uszkodzenie miąższu nerkowego. Jeśli w polu widzenia pojawi się tylko 1 taki wałeczek, to nie ma powodu do obaw.
Przekraczające normy wyniki badania moczu skłaniają lekarza do podjęcia kuracji, a także jeśli jest to potrzebne, do dalszych badań diagnostycznych. Do takich należą badania mające na celu ocenę czynności nerek, klirens. W celu ocenienia czynności nerek, należy określić: dobową ilość moczu, zawartość w nim mocznika i kreatyniny oraz stężenie w osoczu krwi substancji wydalanych przez nerki. Klirens to współczynnik oczyszczenia. Odpowiada objętości osocza, które przepływając przez nerkę zostaje oczyszczone całkowicie z danej substancji w ciągu 1 minuty. Najprostszym miernikiem przesączania kłębkowego jest klirens kreatyniny. Aby badanie przeprowadzić należy dokonać dobowej zbiórki moczu. U młodszych dzieci wystarczy mocz z 6 godz. W czasie zbiórki moczu pobiera się próbkę krwi, aby oznaczyć poziom kreatyniny w osoczu.
Testy rozcieńczania i zagęszczania moczu służą do badań czynności osmotycznej nerek. Test zagęszczania to oznaczenie masy właściwej po 16-godzinnym wstrzymaniu się od przyjmowania płynów. Jeśli nie ma zmian niekorzystnych to masa właściwa moczu powinna wzrosnąć do 1025 - 1030. Tej próby nie wykonuje się w przypadku niewydolności nerek, bo odwodnienie może pogorszyć ich stan. Przeciwstawna - próba rozcieńczania - jest wykonywana po obciążeniu płynami, w ilości 20ml na każdy kilogram masy ciała w ciągu pół godziny. Masa właściwa moczu powinna wtedy obniżyć się do 1001 - 1003.
Badania moczu są pierwszym krokiem w kierunku postawienia diagnozy. Nie zawsze jednak mogą odpowiedzieć na wszystkie pytania lekarza. Stąd tak częsty dalszy etap badań.
